พูดอีกก็ถูกอีก ในเมื่อปากท้องอยู่ไม่สุข จะพิร่ำพิไรไปกับวรรณกรรมกระดาษก็อย่างไรอยู่ … แต่บางครั้ง หนังสือก็คือทางออกสำหรับความยากลำบากแห่งชีวิตเช่นกัน เช่นเดียวกับบทเพลงพื้นบ้าน เรื่องเล่าโบร่ำโบราณแต่กาลก่อน …

ไม่เถียงเลยว่าคนที่จะผลิตงานด้านวรรณกรรมได้ จำเป็นต้องมีความอยู่สบายในแง่ของชีวิตเสียระดับหนึ่งก่อน แต่ไม่ว่าฐานะทางเศรษฐกิจจะอยู่ในระดับไหน คนเราต่างก็ต้องการสิ่งจรรโลงจิตใจด้วยกันทั้งนั้น แม้ว่ารูปแบบจะแตกต่างกันออกไป ถ้าหากเกมโชว์ ละครทีวี จะมีสถานภาพที่เอื้ออำนวยต่อการเข้าถึงประชาชน และสื่อด้วยสิ่งที่ประชาชนเข้าใจมากกว่า แล้วเราจะโทษประชาชนได้อย่างไร ว่าไม่สนใจวรรณกรรมและศิลปะ

เพิ่งอ่าน On Liberty เค้าว่า หากรัฐจะลงโทษประชาชนแล้ว รัฐจักต้องถามตัวเองก่อนว่าได้สร้างสิ่งที่ดีที่สุดให้กับประชาชนแล้วหรือยัง ความผิดหรือความไม่สมบูรณ์ที่เกิดขึ้นกับประชาชนนั้น รัฐมีส่วนรับผิดด้วยหรือไม่

อีกประเด็น สำหรับคนที่ไม่มีทรัพยากรพอจะเข้าถึงแหล่งภูมิปัญญานั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่ง แต่กลุ่มคนที่ถูกเรียกว่า “ปัญญาชน” นั้น อย่างที่พี่บอกในบทความ กำลังห่างเหินจากการอ่านหนังสือไปเรื่อยๆ นั้น … เราควรจะโทษความไม่สนใจแสวงหาของเขาเหล่านั้นเพียงอย่างเดียว หรือควรจะโทษวิธีการจัดการศึกษาของรัฐ ที่ไม่ได้ส่งเสริมให้คนรู้จัก คิด ค้นคว้า และวิเคราะห์ อย่างเป็นระบบจริงๆ